Shvetsariya

Shveysariya(Switzerland, nem. Schweiz, frans. Suisse, ital. Svizzera), Shveysariya Konfederatsiyasi (nem. Schweizerische Eidgenossenschaft, frans. Conferderation Suisse, ital. Confederazione Svizzera) — Markaziy Yevropada joylashgan davlat. Maydoni 41 285 km². Aholisi 7,997 mln. kishi (2012). Poytaxti Bern shahri Maʼmuriy jihatdan 23 kanton (ulardan 3 tasi yarim kantonlar)ga boʻlinadi.

Davlat tili

Shveysariyada 4 ta davlat tili bor: nemis, fransuz, italyan va retromancha tillari. Shveysariyaning birinchi davlat tili nemis tilidur. Chunki bu tilda 5 millionga yaqin aholi soʻzlashadi. Lekin ular shevada soʻzlashishadi. Bu degani ular shveysarcha-nemischa gaplashishadi. Shveysariyada 50 dan ortiq sheva turi bor. Bundan tashqari fransuz, italyan tillari ham aholi tomonidan shevalashtirilgan.

Davlat tuzumi

Sh. — federal parlamentli respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1874 yil 29 mayda qabul qilingan (keyinchalik oʻzgartishlar kiritilgan). Davlat va hukumat boshligʻi — prezident, u Federal majlis tomonidan Federal kengash (hukumat) aʼzolaridan 1 yil muddatga saylanadi va qayta saylanish huquqiga ega emas. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni 2 palatali (Milliy kengash va Kantonlar kengashi) Federal majlis, ijrochi hokimiyatni prezident va Federal kengash (hukumat) amalga oshiradi. Har bir kanton oʻz konstitutsiyasi, parlamenti va hukumatiga ega.

Tabiati

Hududining katta qismida Alp togʻlari joylashgan (bal. 4634 m gacha, Dyufur togʻi). Mamlakat markazida Shveysariya yassitogʻligi, shimoliy gʻarbida Yura togʻlari bor. Iqlimi nam, moʻʼtadil iqlim boʻlib, Jenevada yanvar oyining oʻrtacha temperaturasi 0°, iyul oyining oʻrtacha temperaturasi 19°. Oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 800–2500 mm. shahrida daryo koʻp. Reyn (Aare irmogʻi bilan) daryosi, Rona, Inn, Tichino daryolarining yuqori oqimi shahridan oqib oʻtadi. Jeneva, Boden va boshqalar koʻllar bor. Togʻ qoʻngʻir oʻrmon va togʻ oʻtloqi tuproqlar tarqalgan. Mamlakat hududining 24% oʻrmon. Yassitogʻlik va togʻlarda kengbargli hamda ignabargli daraxtlar oʻsadi, baland togʻlar subalp va alp oʻtlokdari bilan qoplangan. Alp togʻlarida muzliklar bor (2 ming km²ga yaqin). Hayvonot dunyosi boy. Togʻlarda sut emizuvchilardan yovvoyi echki, suvsar, quyon, sugʻur, ayiq, tulki va boshqalar, parrandalardan burgut, karqur, togʻchumchuq, daryo va koʻl qirgʻoklarida baliqchi qush uchraydi, suvlarda turli xil baliqlar bor. Togʻlarda turizm, alpinizm, sportning qishki turlari bilan shugullanish uchun sharoitlar yaratilgan. Shveysariya milliy bogʻi, koʻplab rezervat va buyurtma qoʻriqxonalar bor.

Aholisi olmon-shveysariyaliklar, fransuz-shveysariyaliklar, italyanshveysariyaliklar va reto-romanlardan iborat. Italyan, nemis, ispan, fransuz, portugal va boshqalar ham yashaydi. Rasmiy tillar — nemis, fransuz, italyan va reto-roman tillari. Aholining 67,7% shaharlarda istiqomat qiladi. Dindorlarning aksariyati katolik va protestantlar. Yirik shaharlari: Syurix, Bazel, Jeneva, Bern, Lozanna.

Tarixi

shahrida yashagan odamlarning qadimiy qarorgohlari paleolit davriga mansub. Sh. haqidagi birinchi yozma manbalar mil. av. 2-asrga oid. Oʻsha davrda shahrining katta qismiga gelvetlarning kelt qabilalari kelib oʻrnashgan (shahrining qadimiy nomi — Gelvetsiya shundan kelib chiqqan). 496—536 yillarda Sh. hududi Franklar davlati tarkibiga kirdi. 7-asrda aholini xristian diniga kiritish nihoyasiga yetdi. 10-asrda shahrining sharqiy, 1032—34 yillarda gʻarbiy qismi "Muqaddas Rim imperiyasi" tarkibiga kirdi. 13-asr oʻrtalarida Gabsburglarga qarshi boshlangan kurash natijasida Shvits, Uri, Untervalden kantonlari 1291 yil 1 avgustda oʻzaro "abadiy ittifoq" tuzib, "Muqaddas Rim imperiyasi" doirasida Shveysariya konfederatsiyasiga asos soldi, 1499 yilda esa amalda mustaqil davlatga aylandi. 1513 yil 13 kantondan iborat federatsiya sifatida toʻliq shakllandi (1798 yilgacha mavjud boʻlgan). 1648 yilgi Vestfaliya sulhiga binoan Sh. suveren davlat deb tan olindi. 16-asrda shahrida reformatsiya harakati tarqaldi. 18-asr oxirida shahrida sanoat va savdo birmuncha rivojlandi. 1798—1803 yillar Sh. hududida Gelvetsiya respublikasi mavjud boʻldi. 1814— 15 yilgi Vena kongressi shahrining hozirgi davrdagi chegarasiga yaqin boʻlgan chegarani belgilab berdi va uni abadiy betaraf davlat deb eʼlon qildi. 19-asrning 30—40-yillari siyosiy tuzumni demokratlashtirish va mamlakatni markazlashtirish harakati avj oldi. 1848 yilgi konstitutsiya boʻyicha Sh. kantonlarning uncha mustahkam boʻlmagan ittifoqidan yagona federativ davlatga aylandi. 1va Ikkinchi jahon urushi yillari Sh. oʻz betarafligini tasdiqladi. Sh. hududida turli xalqaro tashkilotlar joylashgan. Sh. 2002 yildan BMT aʼzosi. 1991 yil 23 dekabrda Oʻzbekiston Respublikasi suverenitetini tan olgan va 1992 yil 7 mayda diplomatiya munosabatlari oʻrnatgan. Milliy bayrami — 1 avgust — Konfederatsiya tashkil etilgan kun (1291); 1899 yildan beri nishonlanadi.

Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyushmalari

Shveysariya demokratikxristian partiyasi, 1935 yil tashkil etilgan; Shveysariya demokratlari partiyasi; Sh. "koʻkatparvarlar" partiyasi, 1983 yil asos solingan; Sh. radikaldemokratik partiyasi, 1848 yil tuzilgan; Sh. sotsialdemokratik partiyasi, 1888 yil tashkil etilgan; Sh. liberal partiyasi, 1913 yil asos solingan; Sh. xalq partiyasi, 1971 yil sentabrda Sh. dehqon, hunarmand va byurgerlar birlashgan partiyasi (1919) hamda Sh. demokratik partiyasi (1944) negizida tuzilgan; Sh. ozodlik partiyasi, 1985 yil tashkil etilgan; Sh. mehnat partiyasi, 1944 yil Shveysariya KP (1921) va soʻl sotsialistlar guruhi birlashishi natijasida tuzilgan. Sh. kasaba uyushmalari birlashmasi, 1880 yil tashkil etilgan.

Iqtisodiyoti

Sh. — intensiv qishloq xoʻjaligiga ega boʻlgan yuksak rivojlangan industrial mamlakat; jahondagi yirik moliya markazlaridan va kapital eksport qiluvchilardan biri. Yalpi ichki mahsulotda sanoatning ulushi 25%, qishloq xoʻjaligi niki 2,9%, moliya va sugʻurtaniki 25,4 % ni tashkil etadi.

Sanoatida mashinasozlik va metallsozlik yetakchi tarmoq hisoblanadi. Mashinasozlik sanoati metall ishlovchi aniq stanoklar, temirpress asbobuskunalari, elektrotexnika buyumlari ishlab chiqaradi. Jahonda ishlab chiqariladigan soatning U2qismi shahriga toʻgʻri keladi. Kimyo, farmatsevtika, toʻqimachilik, tikuvchilik, trikotaj, poyabzal, qogʻoz, poligrafiya, oziqovqat (pishloq, shokolad va konsentratlar) sanoati rivojlangan. Toshtuz va qurilish materiallari qazib olinadi. Yiliga oʻrtacha 60,4 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi (‘/2qismi GESlarda, 2/5qismi AES larda).

Qishloq xoʻjaligining asosi chorvachilik (asosan, sut chorvachiligi) hisoblanadi. Qishloq xoʻjaligi mahsulotining 3/4 qismi chorvachilikka toʻgʻri keladi, qoramol, choʻchqa, qoʻy boqiladi. Parrandachilik rivojlangan. Dehqonchilikda bugʻdoy, arpa, qand lavlagi, kartoshka, yemxashak ekinlari ekiladi. Tokchilik rivojlangan. Togʻlarda yogʻoch tayyorlanadi.

Transportning turli xillari mavjud. Transport yoʻlilar hammasi elektrlashtirilgan boʻlib, ularning uz. 5 ming km, avtomobil yoʻllari uz. 71,1 ming km. Kanat va osma yoʻllar ham bor. Reyn daryosi va koʻllarda kemalar qatnaydi. Eng yirik porti — Bazel shahri Syurix va Jenevada xalqaro aeroportlar bor. Xorijiy sayyoxlik rivojlangan (yiliga oʻrtacha 7 mln. kishi kelibketadi).

Shveysariya chetga mashinasozlik va metallsozlik mahsulotlari, jumladan, soat, aniq priborlar, ximikat, toʻqimachilik mollari, kiyimkechak, oziq-ovqat va boshqalar chiqaradi. Chetdan neft va neft mahsulotlari, xom ashyo, jihozlar oladi. Tashqi savdoda Germaniya, Fransiya, Italiya, AQSH va boshqalar davlatlar bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — shveysariya franki.

Tibbiy xizmati, maorifi, ilmiy va madaniy-maʼrifiy muassasalari

Shveysariya vrachlar untlarning tibbiyot ftlarida tayyorlanadi. Lezen, Lugano, Davos, Montryo va boshqalar shaharlarda mashhur kurortlar bor. shahrida taʼlimning yagona tizimi yoʻq. Har bir kanton oʻzining maktab qonuni va boshqaruviga ega. Lekin barcha kantonlar uchun 6—7 yoshdan 15—16 yoshgacha boʻlgan bolalar uchun majburiy taʼlim joriy qilingan. Asosiy (boshlangʻich) maktablar har bir kantonda qabul qilingan sistemaga qarab 7, 8 yoki 9 yillik boʻlib, ular 2 bosqichdan iborat (4+3, 4+4 yoki 4+5). Oʻrta maktablar 2 turkumli boʻlib umumtaʼlim va ixtisoslashgan maktablarga boʻlinadi. Hunartexnika oʻquv yurtlari, tijorat, maʼmuriy, texnika, qishloq xoʻjaligi va badiiy maktablar, oʻqituvchilar gimnaziyalari mavjud. Oliy taʼlim tizimiga universitet va institutlar kiradi. Yirik oliy oʻquv yurtlari: Syurix universiteti, Jeneva, Bazel, Bern untlari, Syurix va Lozannadagi federal texnologiya institutlari, SanktGallendagi iqtisodiyot va ijtimoiy fanlar maktabi.

Shveysariya ilmiytadqiqotlarga Shveysariya milliy fondi (1952) rahbarlik qiladi. Yirik kutubxonalari: Bazel universiteti kutubxonasi (2 mln.dan ortiq asar), Sh. milliy qutubxonasi (Bern shahrida, 1,5 mln.dan ortiq asar). shahrida 600 muzey bor. Yiriklari: Syurixdagi tarix muzeyi, Bazel, Bern, Jeneva va Syurixdagi sanʼat muzeylari, Lozannadagi nafis sanʼat muzeyi.

Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi

Shveysariya bir qancha gaz. va jurnal nashr etiladi. Yiriklari: "Bazler saytung" ("Bazel gazetasi", nemis tilidagi kundalik gazeta, 1977 yildan), "Berner saytung" ("Bern gazetasi", nemis tilidagi kundalik gazeta, 1979 yildan), "Blik" ("Nigoh", nemis tilidagi kundalik gazeta, 1959 yildan), "Veltvoxe" ("Jahon hafta ichida", nemis tilidagi haftanoma, 1933 yildan), "Tages ansayer Syurix" ("Syurix kundalik sharhi", nemis tilidagi kundalik gazeta, 1893 yildan), "Tribyun de Lozann — maten" ("Lozanna minbari — tong", fransuz tilidagi kundalik gazeta, 1862 yildan). Sh. telegraf agentligi (ATS) 1894 yilda tashkil etilgan; yirik gaz. nashriyotlarining aksiyadorlik jamiyati. Sh. radioeshittirish va televideniye jamiyati, yarim tijorat tashkiloti. shahrida radioeshittirishlar 1923 yildan, muntazam telekoʻrsatuvlar 1958 yildan boshlangan.

Adabiyoti

Adabiyoti nemis, fransuz, italyan, retoroman tillarida rivoj topmoqda; tiliga koʻra qardosh boʻlgan qoʻshni mamlakatlardagi adabiyot bilan bogʻlangan. Nemis tilidagi adabiyot qadimiy xalq qoʻshiqlari, afsonalarga boy (Vilgelm Tell haqidagi afsonalar, tarixiy xronikalar). Maʼrifatchilik oqimi davrida A. Geller va buyuk pedagog I.G.Pestalotssi ijodida milliy xususiyatlar oʻz aksini topdi. Fransuz yozuvchisi J.J. Russo hayoti va ijodi ham Sh. bilan bogʻlangan. 1848 yilgi inqilobdan soʻng nemis tilida ijod qiluvchi I.Gotxelf, G. Keller, K.F.Meyer kabi yozuvchilar ijodida realizmni ravnaq topishiga imkon yaratildi; 19-asr fransuz tilidagi adabiyotning mashhur vakili R. Tepferdir. Shu yozuvchilarning ijodi tufayli Sh. adabiyoti birinchi marta chet elga tanildi. 20-asrning 1-yarmida nemis tilida yozuvchi R. Valzer, Ya.Byurer, fransuz tilida yozuvchi Sh.F.Ramyu kabi adiblar oʻz asarlarida dolzarb ijtimoiy muammolarga murojaat qildilar. Ular urushdan keyingi davrdagi realistik adabiyotni yanada yuksaltirish uchun zamin yaratdilar. Nemis tilida ijod qiluvchi M. Frish va F.Dyurrenmatt asarlari milliy adabiyotni Yevropa madaniyatining boyligi darajasiga olib chiqsi. 1960—70 yillarda nemis tilida yozuvchi V.M.Diggelman, A. Mushg, O.F.Valter kabi adiblar roman va hikoyalarida, A.Martining sheʼriy toʻplamlarida nemis tilidagi shveysar adabiyotining realistik anʼanalari zamonaviy tasviriy vositalar bilan uygʻunlashib ketgan. Fransuz tilida yozuvchi J. Alda, F. Jakotte, J. Shesseke, italyan tilida yozuvchi F.Kyeza, retoroman tilida yozuvchi K. Birt, A. Peyer, S. Kens kabi adiblar mashhur.

Meʼmorligi

Shveysariyaning qadimiy meʼmoriy yodgorliklari merovinglar sanʼati (RivaSanVitaldagi baptisteriy, 5— 6-asrlar), keyinchalik "Karolinglar uygʻonish davri" sanʼati (SanktGallendagi monastir, 7-asr) bilan bogʻlangan. Romangotika uslubidagi binolar (Syurixdagi Grosmyunster, 12—15-asrlar; Bazeldagi soborlar, 1185—1200) Fransiya va Olmoniya meʼmorligiga yaqin. Uygʻonish davri meʼmorligi anʼanalari 17-asr inshootlarida saqlanib qolgan (Syurixdagi ratusha, 1694—98, meʼmor I.Ya.Keller). 17—18-asrlar meʼmorligida barokko uslubi qaror topdi (SanktGallendagi cherkov, 1755— 70; Lozannadagi ratusha, 17-asrda qayta qurilgan). 18-asr oxirida klassitsizm keng tarqaldi (Nevshateldagi ratusha, 1782—90, meʼmor P.A. Pari). 19-asr oʻrtalarida eklektizm, 19-asr oxirida modern uslubi koʻrinishlari paydo boʻla boshladi. 20-asrning 20-yillari meʼmorlar xalq meʼmorligi anʼanalaridan va funksionalizm usul va metodlaridan foydalandilar. 30-yillardagi buyuk inshootlar: Lyutserndagi Lyutsern kantoni sanʼat va majlislar uyi (1930—33, meʼmor A.Meyli), Jenevadagi Millatlar saroyi (1927—37, meʼmor Giyol). 50—70-yillarda yoʻddoshshaharlar (LeLinon, Jeneva yaqinida, 1962— 70, meʼmorlar G. va P. Amman va boshqalar), ijtimoiy va maʼmuriy binolar [Lozanna shahridagi "Kodak" firmasi maʼmuriy binosi va omborxonasi, 1961—63, meʼmor F. Blugger; Syurixdagi "Bashariyat uyi" (Le Korbyuzye markazi), 1967, meʼmor Le Korbyuzye; Sug shahridagi turar joy binolari, 1958—68, meʼmor F. Shtukki va boshqalar; Jenevadagi "Le Pari" kinoteatri, 1971, meʼmor M.J.Soje].

Tasviriy sanʼati

Sh. hududidan topilgan ilk tasviriy sanʼat yodgorliklari mil. av. 1-ming yillikning 2-yarmiga mansub (qarang Laten madaniyati). Myunster (hozirgi Myustair)dagi SanktIogann cherkovidagi devoriy rasmlar 9-asrga oid boʻlib, monumental rangtasvirning qadimiy yodgorligi hisoblanadi. 13—15-asrlarda gotika haykaltaroshligi va rassomligi, kitob miniatyurasi, vitraj hamda dastgoh sanʼati rivojlandi. 16-asrda rassomlar N. ManuelDeych, U. Graf va kichik X. Ley ijodi diqqatga sazovor. G.Asper, yil Amman va T. Shtimmer 16-asr kitob miniatyurasi ustalaridir. Bazelda kichik X. Xolbeyn uzoq vaqt faoliyat yuritdi. 17-asr Sh. sanʼatida barokko uslubi yaqqol koʻzga tashlanadi. 18-asrda koʻp shveysariyalik sanʼat ustalari Fransiyada taʼlim olganligi va ishlaganligi sababli, oʻsha davr Sh. tasviriy sanʼati Fransiya taʼsiri ostida boʻldi. Shu davr rangtasvirida pastel va miniatyura portreti (J.Ye. Liotar), manzara (S. Gesner), tarixiy va maishiy (I.L.Aberli, 3. Freydenberger) janrlarda koʻplab asarlar yaratiddi; ayniqsa, A. Graf va I.G.Fyusli (asosan, Angliyada ishlagan) ijodi diqqatga sazovor. 19-asr boshida tasviriy sanʼatda klassitsizm va romantizm deyarli rivojlanmadi (rassomlar X.L.Fogel, X. Xeys, grafikachi R.Tepfer ijodi). 19-asr oʻrtalarida realistik manzaralar (A. Kalam), mehnatkash xalq hayoti ifodalangan maishiy kartinalar (F. Buxser, A. Anker) yaratildi. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida simvolizm va "modern" uslubida ijod qilgan A. Beklin shuhrat qozondi; F. Xodler ijodi milliy tarix mavzusiga bagʻishlandi. Bu davrda Sh. sanʼatida impressionizm, postimpressionizm, simvolizm oqimlari avj oldi (shveysariyalik rassomlardan F. Vallotton, T. Steynlen Fransiyada ishladilar, A. Jakometti ijodi ham fransuz maktabi bilan bogʻliq).

Birinchi jahon urushi yillari Sh. sanʼatida ekspressionizm yoʻnalishi rivojlandi. 60—70-yillar Sh. sanʼatida Yevropa sanʼati oqim va yoʻnalishlari koʻzga tashlandi. Xalq sanʼatida yogʻoch oʻymakorligi, kulollik, toʻqimachilik, charm va metall buyumlar tayyorlash rivojlangan.

Musiqasi

Sh. xalq musiqa sanʼatida Alp togʻlarida yashovchi togʻlilarning oʻziga xos janri — yodl va choʻpon kuylari ajralib turadi. Musiqa asboblari — alp burgʻusi va shveysar hushtagi. Professional diniy musiqa taxminan 10-asrda vujudga kelgan. SanktGallen monastiri Yevropa musiqa markazi boʻlgan. 13-asrdan dunyoviy musiqa sanʼatini tarqatuvchi minnezingerlar faoliyat koʻrsatgan. 16-asrda polifoniya musiqasi ustalari X. Kotter, L. Zenfl, L. Burjua ijod qildilar. 17-asrda shahar musiqa birlashmalari tuzila boshladi. 18-asr oxiri — 20-asrda xor va musiqa jamiyatlari tuzildi, musiqa taʼlimi rivojlandi (kompozitor va pedagoglar X.G.Negeli, I.F. Xegar, X. Xuber, ritmik tarbiya tizimi asoschisi E. JakDalkroz). 20-asrda F. Andre, V. Burkxard, G. Dore, F. Marten, K.F. Seminn, 20-asr 2-yarmida G. Xolliger, V. Fogel, Yu. Vittenbax, R. Mozer kabi kompozitorlar mashhur boʻlgan. shahrida 10 dan ortiq simfonik orkestr, bir qancha opera truppalari, xor jamoalari va kamercholgʻu ansambllari, Bazel musiqa akademiyasi, Jeneva, Syurix, Bern, Lozannada konservatoriyalar bor.

Teatri

Sh. teatr sanʼati xalq rasmrusumlari asosida vujudga kelgan va fransuz, nemis, italyan tillarida rivojlanmoqda. 16-asrda reformatsiyaning katolitsizmga qarshi kurashini aks ettiruvchi pyesalar yaratilgan. 1512 yil birinchi dunyoviy pyesa — "Tell toʻgʻrisida oʻyin"qoʻyilgan. Fastnaxtshpil janri keng tarqalgan; bunda voqelikni haqqoniy aks ettirish siyosiy satira bilan uygʻunlashib ketgan. 1738 yil Jenevada birinchi professional truppa tashkil boʻldi va u fransuz dramaturglarining pyesalarini sahnalashtirdi. Lozanna (1781), Jeneva (1782 va 1789), Shatlen (1786) va boshqalar shaharlarda teatr binolari qurildi. 1801 yilSankt-Gallenda professional teatrga asos solindi. 1879—1951 yillar Jenevada "Granteatr" faoliyat koʻrsatdi. 1908 yil Syurixda "Pfauenteatr" drama teatri (keyinchalik "Shaushpilxauz") ochildi va shahrining yetakchi milliy teatriga aylandi. 1938—61 yillarda bu teatrga taniqli rejissor Oskar Velterlin rahbarlik qildi va teatrlarda B. Brext, F. Dyurrenmatt, A. Chexov va boshqalarning pyesalari qoʻyildi. shahridagi boshqa mashhur teatrlar: Lozannadagi "Pti shen" va "Bolye", Jenevadagi komediya, "Nuvo teatr de posh" va "De Rosh" teatrlari, Syurixdagi Noymarkt teatri, Bazeldagi teatr, Bern, Lyutserndagi teatrlar. Sh. teatrining yetakchi arboblari: O. Eberle, X. Gnekov, L. Lindtberg, teatr rassomi G.Otto.

Filmi

Birinchi toʻla metrajli badiiy film ("Konfederatsiyaning vujudga kelishi", rejissor E. Xarder) 1924 yilda yaratilgan. Shu yili Syurixda "Prazens" kinofirmasi tashkil etildi. 1930—40 yillarda hujjatli filmlar rejissorlari A. Veksler, E. Layzer ishlari, rejissor L. Lindtbergning vatanparvarlik ruhidagi badiiy filmlari ("Oʻqchi Vipf", 1938; "Soʻnggi imkoniyat", 1945) ajralib turadi. 1950-yillarda "Batrak Uli" (1954), "Pishloq pishiruvchilar" (1958; ikkalasining rejissor F. Shneyder), "Odeon kafesi" (1958, rejissor K. Fryu) filmlari ekranga chiqdi. 60-yillargacha shahrida kino, asosan, nemis tilida boʻlgan. Fransuz tilida ijod qiluvchilar orasida hujjatli filmlar rejissor Sh. Dyuvanel va hujjatli filmpamfletlar muallifi A. Brandt mashhur. 1968 yil rejissorlar A. Tanner, K.Goretta, J.L.Rua, M. Sutter va J.J.Lagranj (keyinchalik oʻrniga N. Yersen boʻldi).

"Beshlar guruhi"ga birlashdilar va voqelikni boʻyab berishga qarshi chiqdilar. Ular oʻz filmlari ("Salamandra": 1971; "Afrikadan qaytish", 1975; "Dunyo oraligʻi", 1975, barchasining rejissor A. Tanner; "Taklif", 1972, rejissor K. Goretta)da oddiy kishilar turmushini, hayot qiyinchiliklarini koʻrsatdilar. 1970—80 yillarda rejissorlar R. Lissi, T. Kyorfer, D. Shmid mashhur boʻlgan. Syurixda Shveysariya kinomarkazi faoliyat yuritadi. 1946 yildan Lokarnoda xalqaro kinofestivallar oʻtkaziladi.

Oʻzbekiston — Shveysariya munosabatlari

Oʻzbekiston — Shveysariya munosabatlari — Oʻzbekiston bilan Shveysariya oʻrtasida diplomatiya munosabatlari oʻrnatilgach (1992), 1993 yil maydan Toshkentda Shveysariya elchixonasi faoliyat yurita boshladi. Savdoiqtisodiy qamkorlik toʻgʻrisida tuzilgan hukumatlararo bitimga muvofiq, ikki mamlakat oʻrtasidagi savdoda qulay shartsharoitlarni vujudga keltirish tartibi belgilandi. Savdoiqtisodiy hamkorlik boʻyicha Oʻzbekiston — Shveysariya hukumatlararo komissiyasi ishlamoqda. 2003 yil ikki tomonlama tovar aylanmasi 217,7 mln. AQSH dollarini tashkil etdi. Oʻzbekiston Respublikasi dan Shveysariyaga paxta tolasi, ip gazlama, kalava ip, xizmat va boshqalar eksport qilinadi. Shveysariyadan elektr va mexanik jihozlar, farmatsevtika mahsulotlari va boshqalar keltiriladi. Ikki mamlakat oʻrtasidagi hamkorlik tufayli Oʻzbekiston Respublikasi da Shveysariya sarmoyasi ishtirokida 77 korxona barpo etilgan. Ular orasida 57 qoʻshma korxona, Shveysariya sarmoyasi 100% boʻlgan 20 korxona bor. Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vazirligida Shveysariyaning 33 firma va kompaniyasi vakolatxonalari roʻyxatga olingan. 1995 yildan Toshkentda "Kredi Sviss" banki vakolatxonasi ishlamoqda. 1995 yil yanv.dan Shveysariyaning Altendorf shahrida Oʻzbekiston Respublikasining Savdo koʻrgazma markazi faoliyat koʻrsatmoqda. 2002 yildan Shveysariya elchixonasi huzurida hamkorlik boʻyicha Shveysariya byurosi ishlamoqda. U ijtimoiyiqtisodiy yoʻnalish boʻyicha birgalikdagi loyihalarni amalga oshirish bilan shugullanadi. Ikki mamlakat oʻrtasida astronomiya, fizika, biofizika, genetika, biokimyo, tarix, tibbiyot, ekologiya boʻyicha ilmiy loyihalar hamkorlikda amalga oshirilmoqda. Uni amalga oshirishda Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi ilmiy muassasalari, Oʻzbekiston milliy unti, Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligining Ilmiy ishlab chiqarish markazi, shuningdek, Bern, Jeneva, Syurix, Davos, Lozanna untlari ishtirok etmoqda. Samarqand unti bilan Syurix, Bazeldagi untlar oʻrtasida gumanitar va tabiiy fanlar masalalari boʻyicha aloqalar yoʻlga qoʻyilgan. 1999 yildan Oʻzbekistonda "Oʻzbekiston—Shveysariya" doʻstlik jamiyati ishlamoqda.

Rasmiy nomi - Shveytsariya Konfederatsiyasi. Poytaxti - Bern. Hududi - 41.3 ming km.kv. Aholisi - 8 mln.dan ortiq (2012). Davlat tili nemis, fransuz, italyan, retoroman. Dini - katoliklar (50%), protestantlar (48%). Pul birligi shveytsariya franki.

Geografik joylashuvi va tabiati.

Markaziy Yevropadagi davlat. Janub va janubi sharqda - Italiya (chegaraning uzunligi 740 km), g'arb, janubi g'arb va shimoli g'arbda - Fransiya (573 km), shimolda - Germaniya (334 km), sharqda - Avstriya (164 km) va Lixtenshte (41 km) bilan chegaradosh. Chegarasining umumiy uzunligi - 1852 km. Shveytsariya - togii mamlakat. Uning katta qismida Alp tog'lari joylashgan. Mamlakatning eng baland nuqtasi - Dyufur tog'i (4634 m). Alp muzliklarining maydoni - 2000 km2. Shimoli g'arbda Yura togMari bor. Markaziy qismda Shveytsariya yassitogligi joylashgan. Asosiy daryolari: Reyn, Rona, Tichino. Yirik ko'llari: Jeneva, Boden. Asosiy tabiiy resurslari: yog'och, gidroenergetik potensial. Mamlakat hududining 10% i haydaladigan yerlardan, 40% i yaylov va o'tloqlardan iborat. Atlantika okeanining ta'siri va mamlakat orfografik tuzilishining murakkabligi ko'pincha iqlimning nam bo'lishiga sabab bo'ladi. Shveytsariyaning o'simlik dunyosi asosini ignabargli va subalp o'rmonlar tashkil etadi. Tog'larda saldanella, primula hamda Shveytsariyaning norasmiy ramzi hisoblangan edelveys o'sadi. Yovvoyi echki, suvsar, quyon, sug'ur, ayiq, tulki, bolri, to'ng'iz, burgut, karqur hayvonot olamini tashkil etadi.

Davlat tuzilishi, siyosiy partiyalari.

Davlat tuzilishi - federativ respublika. Mamlakat tarkibida kanton bor (ulardan uchtasi yarim kantonlarga bo'lingan). Shveytsariya Konfederatsiyasi 1291-yilning 1-avgustida tashkil topgan. Ushbu kun milliy bayram - Konfederatsiya tashkil topgan kun hisoblanadi. Federal konstitutsiya 1874-yilda qabul qilingan. Har bir kanton o'zining konstitutsiyasi, parlamenti va hukumatiga ega. Davlat va hukumat boshlig'i - konfederatsiya prezidenti. Hukumat Federal Kengash deb nomlanadi. Qonun chiqaruvchi hokimiyat Kantonlar senati (yuqori palata) va Milliy Kengash (quyi palata) dan iborat ikki palatali parlament Federal Majlis tomonidan amalga oshiriladi. Yirik siyosiy partiyalari: Shveytsariya radikal-demokratik partiyasi, Shveytsariya xristian-demokratik partiyasi, Shveytsariya sotsial-demokratik partiyasi.

Iqtisodi, transport kommunikatsiyalari.

Yuqori darajada rivojlangan sanoat davlati. Shveytsariya aholi boshiga daromad darajasi bo'yicha jahonda yetakchi o'rinlardan birini egallaydi. Qazilma boyliklarining yo'qligiga qaramay Shveytsariya jahon bozorlarida kuchli raqobatchi hisoblanadi, bundan tashqari bu davlat iqtisodiy barqarorlik va aholining bandligini yuqori darajada ushlab turadi. Metallga ishlov berish, mashinasozlik, uskunasozlik, kompyuter texnikasi, transport vositalari, soatsozlik, kimyo, oziq-ovqat, farmatsevtika sanoatining eng taraqqiy etgan tarmoqlaridir. Iqtisodining muhim tarmoqlaridan biri - bank ishi. Shveytsariya dunyoning moliyaviy markazlaridan biri hisoblanadi. Qishloq xo'jaligi (YIMning 5% i) asosan chorvachilikka ixtisoslashgan. 2012-yil YIM miqdori 325.3 mlrd AQSH dollarni (aholi jon boshiga - 43.1 doll.) Tashkil etgan. Temiryo'llarining umumiy uzunligi - 5174 km (99% elektrlashtirilgan), avtomobil yo'llari 61,500 km, ichki suv yo`llari - 65 km. Asosiy daryo porti - Bazel.

Tarixi.

Kelt qabilalari - ret va gelvetlar yashagan hozirgi Shveytsariya I asrda qadimgi Rim tomonidan bosib olinadi. V asrda bu hududga german qabilalaridan burgundlar va allemanlar kirib kelishadi va hozirgi Roman Shveytsariyasi hamda Alleman Shveytsariyasi joylashgan hududlarda o'mashishadi. VI asrdan hozirgi Shveytsariya hududi Franklar qirolligi, keyinroq Burgundiya, 1032-yildan Muqaddas Rim imperiyasi tarkibiga kirgan. XII-XIII asrlarda bu hududda bir qator mustaqil knyazliklar shakllanadi. Shular orasida XIII asrning oxirlariga kelib Gabsburg knyazligi obro 'qozonadi. 1291-yilda uchta shveysar kantoni (Uri, Shvits va Untervalden) ittifoq tuzib, gabsburglarga qarshi kurashadilar. Qator mag'lubiyatlar (1315-yil - Morgatan, 1351-yil - Syurix, 1386-yil - Zempaxdava va boshqalar) dan so'ng gabsburglar 1389-yilda Konfederatsiyani tan oladilar. 1498-yilda Konfederatsiyaga yana besh kanton qo'shiladi. Shveytsariya Konfederatsiyasining harbiy qudrati Yevropa davlatlari tomonidan tan olinadi (Shveytsariyaning rasman tan olinishi 1648- yilgi Vestfaliya shartnomasi bilan mustahkamlangan) va ular XV-XVI. Reformatsiya XVI asrda mamlakatni ikkiga bo'lib, fuqarolar urushini keltirib chiqaradi. Katolik va protestantlar o'rtasidagi janglardan birida protestant ruhoniysi U. Svingli halok boiadi. Shundan so'ng ikki o'rtada shartnoma tuzilib, unga ko'ra to'rt kantonda kalvinizm, yetti kantonda katolik dini tan olinadi. Shveytsariya XVII asrda neytralitet e'lon qiladi. Neytralitet bir marotaba, 1798-1814 yilgi Napoleon urushi davrida buziladi. Lekin 1815-yilgi Vena kongressi Shveytsariyaning xalqaro maqomini tasdiqlab, uning neytralligi va chegaralarining daxlsizligini kafolatlaydi. Shu davrdan qo'shilmaslik siyosati mamlakat tashqi siyosatining asosiy yo'nalishlaridan biri bo'lib qoladi va Shveytsariya bu siyosatga ikkita jahon urushlarida ham amal qildi. Shveytsariya bilan O'zbekiston Respublikasi o'rtasida diplomatiya munosabatlari 1992-yilda o'rnatilgan.

Shveysariya dunyoning eng yaxshi mamlakati deya e’tirof etildi.

Shveysariya dunyoning eng yaxshi mamlakati deya e’tirof etildi. «Best Countries Report» ma’lumotiga ko‘ra, Shveysariya qatorasiga ikkinchi marta «dunyoning eng yaxshi mamlakati» deya e’tirof etildi.
Alp tog‘i bag‘ridagi mamlakatning ushbu muvaffaqiyatiga 21 mingdan ziyod zodagonlar qatlami, biznes vakillari, oshkoralik, yuqori turmush darajasi asos qilib olingan.
«Best Countries Report» 80 ta mamlakatdagi iqtisodiy ochiqlik, turmush darajasi, shaxs omili kabi kategoriyalarga asosan ish ko‘rgan. «Best Countries Report» reytingi «US News&World Report» raqamli yangiliklar xizmati, «Y&R» marketing kompaniyasi, Pensilvaniya universitetining Uorton biznes maktabi kabi tashkilotlar hamkorligida ishlab chiqilgan.
Shveysariya ketma-ket ikki marta ishsizlikning quyi darajasi, yuqori malakali ishchilari, barqaror va shitob bilan rivojlanayotgan iqtisodi, tadbirkorlik, hayot darajasining yuqoriligi bilan dunyoda yaqqol yetakchi hisoblanadi.
Eng yaxshi deb tan olingan 10 davlatning 6 tasi Yevropa mamlakatlaridir.
Kanada esa yana bir bor ikkinchi o‘rinda qayd etildi. Ushbu davlat rivojlangan texnologik sanoat va yuqori turmush darajasi bilan shu o‘ringa munosib ko‘rilgan. Mamlakat bosh vaziri Jastin Tryudoning sa’y-harakatlari, jamiyatning xavfsizligi borasidagi ishlar va fuqarolarga g‘amxo‘rlik, bag‘rikenglik omillari, sog‘liqni saqlash va ta’lim sifati ham ushbu darajaga erishishda muhim omil bo‘lgan.
Germaniya bu yil iqtisodiy rivojlanish, jahon hamjamiyatiga ta’sirining ortishi, ishchi kuchi salohiyati natijasida to‘rtinchi o‘rindan uchinchi pog‘onaga ko‘tarilgan. Yevropaning eng ko‘p aholiga ega davlati, shuningdek, ulkan iqtisodiy salohiyati va xalqaro yordam jamg‘armalariga berayotgan katta yordami tufayli dunyoning beshinchi iqtisodiy qudratli davlatiga aylangan.
Buyuk Britaniya «Brexit» oqibatlari haqidagi xavotirlarga qaramay to‘rtinchi pog‘onani egalladi. Shekspir yurti bu borada ko‘proq madaniy yutuqlar, tadbirkorlik omili, global qudrat evaziga e’tirofga sazovor bo‘lgan. Beshinchi o‘rin Osiyo qit’asi vakili — Yaponiyaga nasib etdi. Bu yil ushbu mamlakat dunyoning tadbirkorlik rivojlangan ikkinchi eng yaxshi davlati deb ham tan olindi. Oltinchi o‘rinni Shvetsiya egallagan. U dunyoda inson huquqlari himoyasi, xizmat ko‘rsatish, o‘zaro hamjihatlik va yordam borasidagi chaqiriqlari bilan mashhurdir. Yettinchi o‘rindagi Avstraliya yirik yalpi ichki mahsulot ko‘lami, ulkan moliyaviy kapital tufayli e’tiborga sazovordir. AQSh sakkizinchi o‘rinda qayd qilingan, davlatning harbiy qudrati va jahon siyosatiga ta’siri yuqori darajada. Bundan tashqari, madaniy hayot va tadbirkorlik ham e’tirofga loyiq. Fransiya 2017 yildagi kabi hamon to‘qqizinchi o‘rinda. Shuningdek, fransuzlar madaniy ta’sir bo‘yicha ikkinchi va qadriyatlar borasida to‘rtinchi pog‘onani egallagan. So‘nggi pog‘onadan Niderlandiya joy olgan. Niderlandiya yuqori turmush darajasi, yirik savdo aylanmasi, rivojlangan texnologiyalarga ega qishloq xo‘jaligi mavjud mamlakat ekanligi asosiy omillar sanaladi.

Shvetsariya haqida 25 ta qiziqarli ma’lumotlar

Shvetsariya haqida eshitmagan, bilmagan odam topilmasa kerak. Bu mamlakat ayniqsa tog'lari, banklari, soatlari va shokoladlari bilan mashhur. Ammo Shvetsariya haqida hali biz bilgan va bilmagan ko'plab faktlar bor. Ular haqida ushbu maqolada tanishishingiz mumkin.
1. Shveytsariya CH qisqartmasini tushuntiruvchi Confoederatio Helvetica, deb ham nomlanadi. Shveytsariya Konfederatsiyasi bu mamlakatning o’tmishdagi rasmiy nomi bo’lib, zamonaviy Shvetsariya 26 kantondan iborat bo’lgan federativ Respublika hisoblanadi.
2. Dunyoning faqat ikkita mamlakati kvadrat bayroqqa ega – Shveytsariya hamda Vatikan.
3. Shveytsariya yakka shaxs tomonidan boshqarilmaydi. Mamlakatda yettita a'zodan iborat ijroiya kengashi mavjud bo'lib, u kollektiv davlat rahbari hisoblanadi. Prezident kengash a'zolari orasidan bir yil muddatga saylanadi, bu esa "primus inter pares' - tengdoshlar orasida birinchi, deb hisoblanadi.
4. Shveytsariya fuqarolari parlament tomonidan qabul qilingan har qanday qonunga qarshi chiqishlari mumkin. Buning uchun ular 100 kun ichida qarshi 5 ming imzo to'plashlari kerak. Agar ushbu shart bajarilsa, umumxalq ovoz berish o'tkaziladi, unda saylovchilar munozarali qonunni ko'pchilikning ovozi bilan hal qiladilar.
5. Shveytsariya to'rtta rasmiy tilga ega: frantsuz, nemis, italyan va retroroman (lotincha). Mamlakat aholisining qariyb 60 foizi ingliz tilida so'zlashadi.
6. Shveytsariyaliklar uzoq umr ko'rishadi. JSST (jahon sog’liqni saqlash tashkiloti) ning ma'lumotlariga ko'ra, 2015 yilda o’rtacha umr ko'rish erkaklar uchun 81,3 yosh, ayollar uchun 85,3 yilni tashkil etdi. Bu ko’rsatgich Shveytsariyani o'rtacha umr ko'rish bo’yicha (Yaponiyadan keyin) ikkinchi o'ringa qo’yadi.
7. Shveytsariya tug'ilish, yashash va baxtli hayot kechirish bo’yicha dunyodagi eng yaxshi joylardan biridir. Umuman olganda, mamlakat va uning shaharlari hayot sifati bilan bog’liq turli dunyo miqyosidagi reytinglarda yuqori o'rinlarni egallaydi.
8. Mamlakatda balandligi 3 ming metrdan ortiq bo'lgan 208 ta tog' mavjud bo’lib, ulardan 24 tasi 4 ming metrdan ham balanddir. Eng baland tog' hisoblanmish - Monte Rosa (balandligi 4634 m) Shveytsariya-Italiya chegarasida joylashgan.
9. Shveytsariyada 1500 ta ko'l mavjud, ularning eng kattasi Jenevadir. Mish-mishlarga ko'ra, uning tubida 40 dan ortiq g’arq bo’lgan kemalar yotadi.
10. Shveytsariyada qurol olib yurish bo’yicha liberallashgan qununlar mavjudligiga qaramay, IHRT (iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkiloti) mamlakatlari orasida jinoyatchilik darajasi bo'yicha eng past ko'rsatkichga ega. Small Arms Survey tadqiqotiga ko'ra, Shveytsariyada har 100 aholiga 45,7 ta o'qotar qurol to'g'ri keladi. Bu dunyoda AQSh (88,8) va Yamandan (54,8) keyin uchinchi yirik ko'rsatkich.
11. Shveytsariya erkaklar uchun harbiy xizmat majburiy. Shveytsariya Avstriya bilan bir qatorda, G'arbiy Evropada ushbu qoida amal qilayotgan so'nggi davlatlardan biridir. Konstitutsiya bo'yicha erkak jinsidagi Shveytsariya fuqarolari 18 yoshga to'lganlarida armiyada xizmat qilishlari shart, ayollar uchun esa harbiy xizmat ixtiyoriy. Xizmat tugagandan so'ng, armiyada qabul qilgan qurollarni (odatda yarimavtomatli vintovka) shaxsiy foydalanish uchun qoldirishga qonun ruxsat beradi. Bu qisman mamlakatda qurol-aslahadan foydalana bilish darajasi yuqori ekanligini bildiradi.
12. Shveytsariyaga asosiy kirish yo'llari chet el bosqinchiligidan himoyalangan. Hujum xavfi tug’ilganda, mamlakatga olib boradigan barcha asosiy yo'llar, ko'priklar va temir yo'llar vayron qilinadi. Buyruq bo'yicha mamlakat bo'ylab kamida 3000 ta joy darhol portlatilishi mumkin.
13. Shveytsariya foydalanadigan elektr energiyasining yarmidan ko'pi 556 ta gidroelektrostantsiyada ishlab chiqariladi.
14. Shveytsariyada joylashgan Gotthard tunneli dunyodagi eng uzun tunnel hisoblanadi.
15. Chet elliklar Shveytsariya aholisining qariyb 25 foizini tashkil qiladi - bu dunyodagi eng yuqori ko'rsatkichdir.
16. Shveytsariya ish haqi va ish bilan ta'minlash darajasi bo'yicha rivojlangan davlatlar orasida uchinchi o'rinda turadi. Shveytsariyaliklar yiliga o'rtacha 57,082 dollar daromad oladi, bu borada mamlakat faqat Lyuksemburg va AQSH dan keyin uchinchi o’rinda turadi. Shveytsariya doimiy ravishda yoshlarni ish bilan ta'minlash bo'yicha davlatlar reytingida birinchi o'rinni egallaydi.
17. Shveytsariyada o'qituvchilarning ish haqi yaxshi to'lanadi. Mahalliy o'qituvchilar yiliga o'rtacha 68 ming AQSh dollari ish haqi oladilar, bu IHRT (iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkiloti) mamlakatlari orasida eng yuqori ko'rsatkichdir.
18. Shveytsariya qonunchiligi hayvonlarga g'amxo'rlik qiladi: mamlakatda "ijtimoiy" hayvonlarni juftisiz qilib saqlash taqiqlanadi. Shunday qilib, dengiz cho'chqasi, sichqoncha, sasiqkuzan(xoryok), baliq, kanareyka yoki cho'chqa kabi jonivorlarni bitta o’zini (juftsiz) boqish noqonuniy hisoblanadi.
19. Shveytsariyada fuqarolarning shaxsiy hayoti hurmat qilinadi. Masalan, dam olish kunining tinchligi va go'zalligini buzmaslik uchun yakshanba kuni o'tlarni o'rish, quritish uchun kiyim osib qo'yish, mashinani yuvish va idishlarni tashlab yuborish taqiqlanadi. Uy qoidalari aholining tinch uyqusini ta'minlash uchun ishlab chiqilgan, shuning uchun soat kech soat 10 dan keyin har qanday shovqinli harakatlar, masalan, mashina eshiklarini yopish, hojatxonada suv tortish yoki hammomda suv shovqini qattiq qoralanadi.
20. Shveytsariyadagi nikohlarning deyarli yarmi ajralish bilan tugaydi: 2015 yilda bu ko'rsatkich 41,4% tashkil etdi. Shveytsariyaliklar nisbatan kech turmush quradilar: erkaklar 31,8 yoshda, ayollar 29,6 da. Bir ayolga taxminan 1,5 bola to'g'ri keladi, Yevropa Ittifoqida o'rtacha 1,6 bola.
21. Shveytsariya jinsiy tenglik borasida G'arbiy Evropaning aksariyat mamlakatlaridan ortda qolmoqda. Shunday qilib, 2015 yilda ayollarning atigi 41,3 foizi to'liq ishlagan, erkaklar esa 83,6 foiz. Ayollar mamlakatda yetakchilik lavozimlarining 20 foizidan kamrog'ini egallaydi.
22. Shveytsariya dunyodagi boshqa mamlakatlar aholisiga qaraganda ko'proq shokolad iste'mol qiladi - yiliga o'rtacha 11 kg. Shokolad Shveytsariya eksportining asosiy mahsulotlaridan biridir. 2015 yilda Shveytsariyaning 18 ta shokolad kompaniyasi 115,5 ming tonna shokolad eksport qildi.
23. Shveytsariyada spirtli ichimliklarni ichish bo’yicha yiliga bir kishi uchun 56,5 litr pivo va 36 litr vino to’g’ri keladi (2012 yil ma'lumotlari). Shveytsariyaliklarning ko'pchiligi mahalliy sharobdan ichishadi, shundan atigi 2 foizi eksport qilinadi.
24. Aarau temir yo'l stantsiyasida diametri 9 metr bo'lgan soat mavjud. Butun Yevropada shunday kattalikdagi soat faqatgina Frantsiyadagi Cergy temir yo'l stantsiyasida bor, uning diametri 10 metrga teng.
25. Shveytsariyada har 1000 kishiga 5,8 kasalxona o'rinlari to'g'ri keladi, bu dunyodagi eng yuqori ko'rsatkichdir.
Shvetsariya shokolad reyting ma'lumotlar bayroq til